TOPRAKLAR

TOPRAĞIN HİKAYESİ

Toprak:Yerkabuğunu oluşturan kayaçların çözülmesi ile oluşan,içinde canlı atıkları,çeşitli mineraller,hava ve su bulunan,bitkilerin beslenmesini sağlayan ve yeryüzünü birkaç milimetre ile birkaç metre arasında saran örtüdür.
            Toprağın asıl kısmını oluşturan kayalar iki şekilde çözülür;
1-FİZİKSEL(MEKANİK)ÇÖZÜLME:Taşların kimyasal bir değişikliğe uğramadan,gece-gündüz,yaz ile arasındaki sıcaklık farklarına bağlı olarak kayaların çatlayarak parçalanması olayıdır.Fiziksel parçalanmada kayacı oluşturan minerallerin kimyasal özelliklerinde önemli bir değişiklik olmaz.Bu ayrışmanın fazla olduğu alanlar şunlardır;
-Çöl iklimin etkili olduğu yerler
-Kutuplar ve çevresi
-Karasal iklim alanları
-Dağların yüksek alanları
Fiziksel parçalanmada bitkilerinde etkisi vardır.Kayaçlardaki çatlaklara yerleşen bitkiler,kökleri vasıtasıyla çatlağın genişlemesine neden olurlar.
UYARI:
1-Sıcaklık farkının fazla,yağışın az olduğu alanlarda fiziksel ayrışma daha fazladır.
2-Fiziksel ayrışmanın etkili olduğu alanlarda toprak oluşumu daha yavaştır.
2-KİMYASAL AYRIŞMA:Kayaçların içindeki mineralleri ayrışmasına kimyasal ayrışma denir.Başka bir deyişle Kaya içindeki kimyasal maddelerin sular tarafından emilmesi ile ortaya çıkan çözülmedir.Bu ayrışmada kayacı meydana getiren  minerallerin kimyasal özelliklerinde değişme meydana gelmektedir.Kimyasal ayrışma sıcak ve nemli bölgelerde daha fazladır.(Ekvatoral,savan,okyanusal iklim gibi)
UYARI:Eriyebilen kayaçların olduğu alanlarda kimyasal ayrışma daha fazladır.


FİZİKSEL PARÇALANMA

KİMYASAL PARÇALANMA

 

TOPRAK OLUŞUMUNA ETKİ EDEN FAKTÖRLER
İKLİM:
        Toprak oluşumunda en önemli faktörlerden biri iklimdir.Çünkü kayaların parçalanmasına neden olan kimyasal ve fiziksel parçalanma,bitkilerin gelişip yerleşmesi,toprağın yıkanması ve topraktaki organizma faaliyetleri hep iklimin etkisi altında gelişir.
        Örneğin nemli ve sıcak bölgelerde kimyasal ayrışma etkilidir ve toprak oluşumu daha hızlı gerçekleşir.Soğuk ve kurak bölgelerde fiziksel ayrışma görülür ve toprak daha yavaş bir şekilde oluşur.Nemli bölgelerde yıkanma olayı fazla olduğu üst katmandaki besin maddeleri yağışlarla alt katmanlara taşındığı için toprak besin maddeleri yönünden fakir kalır.Buna karşılık kurak bölgelerde yıkanma yeterli olmadığı için toprakta kireç ve tuz oranı yüksek olur.Topraktaki humus miktarını da iklim belirler.Kurak iklim bölgelerinde bitki örtüsü zayıf olduğu için toprak humus bakımından fakirdir.Yağışın bol olduğu yerlerde ise bitki örtüsü gür olduğu için humus bakımından zengindir.Ancak fazla yağış topraktaki humus tabakasını taşıdığı için toprak zaman içinde humus bakımından fakirleşir.
ANA KAYA:
       Toprak öncelikle ana kayanın çözünmesiyle başlar.Kayaçların ufalanmaya karşı dirençleri,toprak oluşumunun hızını belirler.Kayaçların kolay ufalanması toprak oluşumunu hızlandırır.Kayacın mineral yapısı da toprağın cinsinde etkili olur.Kireçli,killi,milli veya kumlu topraklar gibi.
ARAZİNİN EĞİMİ:
        Engebenin fazla yada az olması,hem toprak oluşumunu hem de toprağın kalınlığını etkiler.Çok eğimli yerlerde toprak oluşumu zordur.Çünkü yüksek yerlerdeki malzemeler eğimden aşağı doğru sürüklendiği için çukur yerlerde toprak kalınlığı fazla olurken,eğimli yerlerde azdır.Toprağın oluşması için arazinin düz,hafif engebeli olması ve suyun sızması gerekmektedir
ZAMAN:
      Toprak bir canlı örtüsüdür.Bu örtünün oluşabilmesi için uzun bir zamana ihtiyaç vardır.Ana kayanın parçalanması,bitkileri parçalanan malzemeler üzerine yerleşmesi,organik maddelerin parçalanarak humusa dönüşmesi ve diğer canlıların toprağa yerleşmesi çok uzun zaman alır.Örneğin 1 cm kalınlığındaki toprağın oluşması için 100-150 yıl gibi bir zaman geçmesi gerekir.
CANLILAR:
       Toprağa karışan canlı artıkları,toprakta çürüyerek humus denilen kısmı oluşturur.Humus toprağın verimini arttırır.Bu yüzden canlıların fazla olduğu yerlerde humus bakımından zengin topraklar oluşur.Ayrıca tavşan,fare,köstebek gibi hayvanlar toprağın havalandırılmasın alt kısımlarının üst kısımlara taşınmasında etkili olurlar.İnsanlarda ağaçlandırma,sulama,gübreleme,toprağı sürme yoluyla toprağı verimli hale getirebilir.
TOPRAĞIN KATLARI
Toprak özelliklerine göre katmanlara ayrılır.Toprağın katmanlarına horizon adı verilmektedir.Normal bir toprakta 4 horizon yer alır.
A KATMANI:Toprağın en üst katı olup,organik madde bakımından zengindir.Bitkiler burada bulur.Bu yüzden bitki kalıntıları fazladır.Bu durum bitkilerin çürümesiyle oluşan humusun bu katmanda fazla olmasına yol açar.A Horizonu yağışlarla birlikte toprağın en fazla yıkanan katıdır.Bu nedenle özellikle bol yağış alan yerlerde toprakta meydana gelen aşırı yıkanmadan dolayı besin maddeleri azalır.
B KATMANI:Toprağın en üst katı olan A horizonunun yıkanması ile sızan minerallerin biriktirildiği kattır.
C KATMANI:Bu katmanda Ana kayadan parçalanmış maddeler yer alır.
D KATMANI:Bu katmanı ana kayanın kendisi oluşturur.
UYARI:Eğimli yerlerde toprak kalınlığı az olduğu için katmanların tamamını göremeyiz
TOPRAK TİPLERİ
Topraklar Oluşumlarına göre üç gruba ayrılır;
ZONAL TOPRAKLAR(YERLİ TOPRAKLAR)
         Kayaçların ufalanmasıyla bulunduğu yerde iklimin etkisi altında kalarak oluşmuş olan topraklardır.2 gruba ayrılır;
A)NEMLİ BÖLGE TOPRAKLARI:Bu tip nemli bölgelerde oluşmuş olan toprakların genel özelliği büyük ölçüde yıkanmış olmalarıdır.Toprak yıl boyunca nemlidir.Yıkanma olayı fazla olduğu için tuz ve kireç oranı azdır.Organik madde(Humus ) yönünden ise zengindir.Bu nedenle renkleri genellikle koyu renktedir.Bu toprakların başlıcaları şunlardır;
Laterit topraklar:Ekvatoral iklimin toprak tipidir.Bitki örtüsü gür olmasına rağmen gerek yıkanmanın fazla olması gerekse de toprakta yaşayan mikroorganizmaların bitki kalıntılarını kısa sürede tüketmesi nedeniyle humus bakımından fakirdir.Bu nedenle tarım açısından verimi düşük topraklardır.
Terra Rossa(Kırmızı Topraklar):Akdeniz iklim bölgelerinde kalkerler üzerinde oluşan topraklardır.Yarı Laterit anlamına gelen Lateritik topraklar grubu içinde yer alır.Bünyesinde demir oksit oranı fazla olduğundan renkleri kırmızımsıdır.Humus ve mineral bakımından zengindir.
Podzol Topraklar:Soğuk ve nemli bölgelerin iğne yapraklı ormanlar sahasında görülen topraklardır.Daha çok Kanada,Sibirya gibi alanlarda rastlanılır.Sıcaklık düşük olduğundan topraktaki mikroorganizma çok azdır. Ayrıca yıkanmanın fazla olması mineraller bakımından da fakir olmasına neden olmuştur.Tarımsal üretim açısından verim düşüktür.
Tundra topraklar:Tundra ikliminin görüldüğü Avrupa,Asya ve Kanada’nın kuzey kesimlerinde görülür.Kış aylarında kar altında donmuş olan toprak yazın çözülerek bataklık halini alır.Tarıma elverişli olmayan topraklardır.
Kahverengi orman toprakları:Orta kuşağın nemli ve ılıman bölgelerindeki geniş yapraklı orman sahalarında  görülen(Okyanusal iklim) topraklardır.Humus bakımından zengin oldukları için tarıma elverişlidirler.
B)KURAK VE YARI KURAK BÖLGE TOPRAKLARI:Bu tür toprakların oluştuğu yerlerde buharlaşma fazla,yağış çok azdır.Buharlaşmadan dolayı topraktaki tuz ve kireç,toprağın yüzeyinde yada yüzeye yakın yerlerinde birikir.Yağıl azlığı bitki örtüsünün cılız kalmasına neden olduğundan humus bakımından da fakirdirler.Bu toprakların başlıcaları şunlardır;
Çernezyom topraklar(Kara topraklar):Karasal kuşağın yarı nemli sahalarında görülen bu topraklar çayır bitki örtüsü altında yetişir.Gür ot örtüsünden dolayı humus bakımından zengindir.Yerli topraklar içinde en verimli olanı çernezyom topraklardır.En güzel örneğine Romanya’da Tuna  ovalarında rastlanılır.
Kestane ve Kahverengi Bozkır toprakları:Bu toprak tipi Çernezyomlar ile çöl toprakları arasında geçiş özelliği gösterir.Orta kuşağın yarı kurak alanlarında genellikle bozkır bitki örtüsünün geliştiği yerlerde görülür.Yağış azlığından dolayı topraktaki kireç daha derinlere taşınamamış ve A horizonunun alt katlarında birikmiştir.Tarım için elverişli topraklar değildirler.
Çöl Toprakları:Çöllerde oluşmuş olan bu topraklar buharlaşmanın şiddetli olmasından dolayı kireç ve tuz tabakaları birikmektedir.Bitki örtüsünün cılız olması humus bakımından çok fakir olmasına yol açmıştır.Özellikle yüzeyde biriken kireç oranının fazla olması toprağın sert bir tabakaya sahip olmasına yol açmıştır.Verimi çok düşük olan topraklardır.

LATERİT


PODZOL

MOREN

TOPRAK KESİTİ

AZONAL(TAŞINMIŞ) TOPRAKLAR
           Su,buzul,rüzgar gibi dış kuvvetler tarafından taşınan malzemelerden oluşan topraklardır.Bu toprakların horizonları olmadığı için tabakalı bir yapı göstermezler.Mineral ve organik madde bakımından zengin oldukları için verimli topraklardır.Taşınmış topraklar üç gruba ayrılır;
Alüvyal topraklar:Akarsuların taşıyıp biriktirdikleri malzemelerden oluşan topraklardır.Vadi tabanları,delta ovaları ile diğer ovalardaki topraklar bu türden topraklardır.Son derece verimlidirler.
Lösler:Rüzgarların taşıyıp biriktirdiği ince taneli malzemelerden oluşan topraklardır.Bu topraklar gözenekli oldukları için havalanma iyidir.Bu nedenle verimlidirler.
Morenler:Buzulların taşıyıp biriktirdiği malzemelerden oluşan topraklardır.
Regosoller:Volkanlardan çıkan kum boyutundaki malzemelerin dağ eteklerindeki kumlu arazinin üzerinde birikmesiyle oluşurlar.
Kolüvyal topraklar:Dağlık alanlarda eğimli yamaçlar boyunca ufalanan malzemelerin dağların etek kısımlarında birikmesi ile oluşan topraklardır.Özellikle bitki örtüsünden yoksun yamaçlarda çözülen parçalar yağmur ve sel suları tarafından sürüklenerek etek kısımlarında biriktirilir.Eğer aşınma sürekli olursa ince malzemeler etek kısma taşındığı için geriye iri taneli taşların oluşturduğu ve Litosol adı verilen topraklar kalır.
İNTRAZONAL TOPRAKLAR
Bu toprakların oluşumunda topoğrafya ve ana materyal etkilidir.Bu topraklardaki bütün horizonlar gelişmemiş olup genellikle A ve C horizonları bulunur.
Halomorfik topraklar:Bu topraklar kurak ve yarı kurak bölgelerde suyun içinde bulunan tuz ve karbonatların suyun buharlaşmasıyla toprağın yüzeyinde veya çeşitli derinliklerinde birikmesiyle oluşur.Bu nedenle tuzlu topraklar olarak da adlandırılır.
Hidromorfik topraklar:Bataklık alanlarında veya taban suyu seviyesinin yüksek olduğu sahalarda oluşan topraklardır.
Kalsimorfik topraklar:Kireç yönünden zengin olan,kireç taşı,marn gibi kayaçlar üzerinde  gelişen topraklardır.Vertisoller ve Rendzinalar olmak üzere ikiye ayrılır.Yumuşak kireç taşları üzerinde oluşan ve koyu renkli olanlara Rendzinal,Eski göl tabalarında oluşanlarına ise Vertisol adı verilir.Vertisollere dönen toprak da denmektedir.Killi olan toprak yaz mevsiminde kuruyarak çatlar ve bu çatlaklara toprağın üst kısmından sürekli toprak dökülür.Yağışlı mevsimde ise toprak su ile doygun hale gelir ve şişerek çatlaklardan dökülen toprakları yeniden yüzeye çıkarır.Bu olay toprağın dönmesi şeklinde olduğundan vertisollere dönen toprak da denir.

Yorum Yaz