OKYANUS AKINTILARI

-OKYANUS AKINTILARI-

 

Deniz ve Okyanuslardaki suların kütle halinde yer değiştirmesi ile oluşurlar. Oluşum nedenleri şunlardır:

· Yoğunluk (tuzluluk farkı)

· Seviye farkı

· Sürekli rüzgarlar

Yoğunluk ve seviye farkından oluşan akıntılar: Denizlerin beslenme ve buharlaşma özelliklerinin farklı olması tuzluluk (yoğunluk) ve seviyelerinin de farklı olmasına neden olur. Böylece tuzlulukları ve seviyeleri farklı olan denizleri birleştiren boğazlarda ve çevresindeki denizlerde görülürler. Çanakkale boğazları ile Marmara denizi,Akdeniz ve Atlas Okyanusunu birleştiren Cebelitarık boğazında olduğu gibi. Diğer komşu denizlere göre Karadeniz'de yağışların fazla olması Tuna gibi bol su taşıyan ırmakların dökülmesi buharlaşmanın az olması ve enlem gibi faktörler nedeniyle tuzluluk oranı az su seviyesi daha yüksektir. Bu nedenle Karadeniz'in az tuzlu suları üstten Ege'ye doğru Ege'nin tuzlu suları ise alttan Karadeniz'e doğru akıntılar oluşturur. Sürekli rüzgarlardan oluşan okyanus akıntıları:Her iki yarım kürede sürekli rüzgarların okyanusların yüzey sularını itmesi ile oluşurlar. Okyanus akıntılarını Ekvatoral kuşakta esen Alize rüzgarları başlatır. Dünyanın ekseni etrafında dönmesinden dolayı kuzey yarımkürede sağa, güney yarım kürede sola saparak devam ederler ve halkalar oluştururlar. Ekvatordan kutuplara doğru hareket edenler sıcak su akıntılarını, kutuplardan ekvatora doğru hareket edenler soğuk su akıntılarını oluştururlar. Okyanuslardaki büyük akıntı sistemleri temelde sürekli esen alizelerin etkisi ile oluşmaktadır. Fakat kıta kenarlarında (kıyıların) ve burunlarda akıntıların kollara ayrılması ve sürüklenmesinde etkili oldukları görülmektedir.

BAŞLICA KIYI TİPLERİ

1-Fiyort tipi kıyılar:Buzullarla işlenmiş alanlardan buzul vadilerinin sular altında kalması sonucunda fiyortlar oluşmuştur. Bu kıyı tipine İskandinavya kıyılarında rastlanılır.

2-Skyer kıyıları:Buzulların cilalayıp çizdikleri hörgüç şekilli tepeciklerin veya moren yığınlarının bulunduğu yerlerde kıyı binlerce adacıktan meydana gelen karmakarışık bir şekil almıştır. Bu tip kıyılara skyer kıyıları adı verilir.

3-Dalmaçya kıyıları:Denizin kıyıya paralel dağlar arasındaki vadilere sokulduğu alanlarda dalmaçya tipi kıyılar oluşmuştur. Bu kıyı tipine Dalmaçya kıyılarında ve Ülkemizde Kaş kıyılarında rastlanır.

4-Ria kıyıları:Bunlar okyanus sularının yükselmesi yada karaların alçalması yüzünden vadilerin aşağı kesimlerini deniz sularının basması ile oluşmuş kıyılardır. İstanbul boğazı ve haliç,Güneybatı Anadolu ve Kuzey batı İspanya'da bu tip kıyılar görülmektedir. İstanbul boğazı eski bir akarsu vadisi idi daha sonra deniz yükselmesi ve suların basması sonucunda boğaz durumunu almıştır,haliçte bunun bir koludur. Çanakkale boğazı da benzer bir kıyı oluşumu göstermiştir.

5-Limanlı kıyılar:Bu tip kıyılar alçak tepelik alanlardaki geniş vadilerin sular altında kalması ve bunların önünün kıyı setleri ile kapatılması sonucu oluşmuştur. Büyük ve Küçük Çekmece örnek olarak gösterilebilir.

6-Enine kıyılar:Yükselen denizin kıyıya dik dağlar arasındaki vadilere ve ovalara sokulduğu yerlerde çok girintili ve çıkıntılı kıyılar meydana gelmiştir. Bunlara enine kıyılar adı verilir. Örnek Ege kıyıları

7-Boyuna kıyılar:Dağların denize paralel olarak uzandığı yerlerde boyuna kıyılar görülür. Bunlarda girinti-çıkıntı son derece azdır. Örnek Akdeniz ve Karadeniz kıyıları

8-Watt Tipi kıyılar:Gel-git olayının etkili olduğu yerlerde deniz suyunun yükselmesi sırasında su altında kalan,sular çekildikten sonra yüze çıkan kıyılardır.

9-Mercan (Resif) kıyıları:Sıcak denizlerde yaşayan mercanların kireçli kalıntılarının üst üste birikmesi ile şekillenen kıyılardır.

10-Haliçli (estuar) kıyılar:Gel-git olayının etkili olduğu yerlerde akarsu önlerinin sürekli açık tutulması sonucunda oluşan kıyılardır.Batı Avrupa kıyılarında yaygındır.

 

AKINTILAR

1.Dalga Akıntısı

2. Gel-git akıntısı

3.Yoğunluk (tuzluluk) ve seviye farkı akıntısı: Denizlerin boğazlarla birbirine  bağlandığı yerlerde görülür. Ör: Yurdumuzda, Karadeniz’den Akdeniz’e doğru üst akıntı , Akdeniz’den de Karadeniz’e doğru alt akıntı olması.

4.Okyanus Akıntıları: Muson rüzgarları  ve sürekli rüzgarların etkisiyle okyanuslarda  meydana gelen hareketlerdir.

*Okyanus akıntılarının karşılaşma alanlarında balıkçılık çok gelişmiştir. Sebebi;

balıklar için önemli besin kaynağı olan planktonların çok fazla  olmasıdır. Ayrıca sis 

olayı da fazla olur.

 I- DALGALAR VE AKINTILAR

 Deniz yüzeylerinde rüzgarın etkisiyle oluşan salınım hareketlerine Dalga denir. Ayrıca deniz tabanlarındaki heyelan, deprem ve volkanik faaliyetler de dalgalara neden olabilirler.(Tsunami Dalgaları)

Deniz ve okyanus yüzeylerinde  sürekli rüzgarlar tarafından itilmesi, seviye, yoğunluk ve sıcaklık farkları ile Gel-Git  olaylarının etkisi sonucu su kütlelerinin hareket etmesine Akıntı denir.

        Derinliğin fazla olduğu yerlerdeki dalgalar kıyıya yaklaştıkça derinlik azaldığı için dibe sürtünür ve kıyıya güçlü bir basınç yaparak çatlar. Bu olaya Dalga Çatlatması (Kırılması) denir.

        Dalgaların kıyıyı aşındırması 3 şekilde olur ;

1.    Su kütlelerinin kıyıya çarparak yaptığı basınç,

2.    Dalgaların içindeki kum tanelerinin etkisi,

3.    Suyun kıyıda yaptığı kimyasal aşındırmanın etkisi.

 

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

a) Falez (Yalıyar) : Kıyıya dik inen yamaçlarda dalgaların yamacı aşındırmasıyla oyuk ve mağaralar oluşur. Bazen bu oyuk büyüyerek yamacın üst kısmı çöker. Bu oluşuma Falez denir. Ülkemizde en çok Karadeniz (Özellikle D.Karadeniz) daha sonra ise Akdeniz Kıyılarında (Teke ve Taşeli Y.Ad.) görülür.

b) Kıyı Seti (Kordonu, Oku) : Dalga ve akıntıların ürüklediklri malzemeyi sığ olan delta ve koy kenarlarında biriktirmesiyle oluşan denizin içine bir ok gibi uzanan birikim şeklidir. Kıyılarımızda bolca görülür.

c) Lagün (Kıyı Set Gölü) : Koy ağızlarında oluşan kıyı oklarının zamanla koyu kapatmasıyla oluşan denizden kopmuş göllerdir. Deniz Kulağı da denir. B. ve K. Çekmece, Terkos (Durusu) gölleri birer Lagündür.

d) Tombolo : Kara yakınlarındaki bir adanın kıyı oku ile anakaraya bağlanarak yarımada haline gelmesiyle oluşur. G.Marmaradaki Kapıdağ Yarımadası böyledir.
 

falez1.jpg (6266 bytes)

lagun1.jpg (3317 bytes)

kiyioku1.jpg (2317 bytes)

Falez

Lagün

Kıyı Oku

 

Kıyı Şekillenmesinde Etkili Olan Faktörler
 

1 - İç Kuvvetler

4 - Akarsular

2 - Dalgalar

5 - Buzullar

3 - Gel-Git

6 - Organik Etkiler

Deniz Sularının Hareketi

Rüzgar, gelgit ve akıntılar deniz suyunda hareketlere yol açar.

Rüzgarlar ve fırtınalar denizde yalnızca dalgaların oluşmasına yol açmakla kalmaz, aynı zamanda denizin 100 m derinliğine kadar inebilen etkileriyle akıntılara da neden olabilir. Muson ya da alize gibi sürekli esen rüzgarlar dünyanın dönmesine de bağlı olarak, Kuzey Yarıküre’de sağa, Güney Yarıküre’de de sola doğru yol alan akıntılar oluştururlar. Suyun tuzluluk oranı ile sıcaklığına bağlı olarak deniz suyu yoğunluğunda ortaya çıkan farklılıklar da akıntılara neden olabilir. Bunun sonucunda Humboldt gibi soğuk ve Gulf Stream gibi sıcak su akıntıları ortaya çıkar ve bunlar çevrelerindeki iklim koşullarını da etkiler. Akıntılar nedeniyle bir yerden boşalan suyun yerine ya yüzeyden ya da denizin altından karşı akıntıyla yeni su kütleleri gelir ve böylece deniz suyunda sürekli bir hareket görülür.

Deniz suyu hareketlerine yol açan bir başka etken de gelgittir. Gelgit Ay ile Güneş’in deniz suyu üstündeki çekim gücünden kaynaklanır. Dünya’nın dönmesi ile ortaya çıkan merkezkaç gücü de onlara katılır. Dünya’nın Ay’a dönük yüzündeki sular kabarırken, öteki yerdekiler alçalır. Ay, Dünya çevresinde dolaştıkça kabarma bölgesi de yer değiştirir. Ay, Dünya’nın herhangi bir yerine göre tam çevrimini 24 saat 50 dakikada tamamladığından, yarım günlük gelgit periyodunun süresi 12,5 saattir. Aynı biçimde Güneş de 24 saatlik günlük gelgitlere neden olur. Güneş’in kütlesel çekim kuvvetinin Ay’ınkinin yüzde 46’sı kadar olduğu saptanmıştır. Dünya, Ay ve Güneş üçlüsünün konumlarına göre gelgit kabarmaları ya da alçalmaları ortaya çıkar. Bu gökcisimlerinin üçü de aynı doğru üstündeyse Ay ve Güneş’in çekim kuvvetleri birbirine eklenir. Ama bir dik açı oluşturacak biçimde dururlarsa, Ay ile Güneş’in çekim kuvvetleri birbirlerini zayıflatır. Gelgit olaylarının etkileri karaların konumuna göre değişir. Örneğin kıyılarda, özellikle de ırmak ağızlarında haliçler oluşabilir ya da sular yükseldiği sırada fırtına çıkmasıyla su baskınları ortaya çıkabilir.

 

<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<0>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

 

Dalga :

 

     

TÜM RESİMLERİ ÜSTLERİNİ TIKLAYIP  DAHA BÜYÜK BOYUTTA GÖREBİLİRSİNİZ...

 

Rüzgarların etkisi ile deniz veya göl yüzeylerinde oluşan salınım hareketlerine dalga adı  verilir.Dalgaların boyu ve şiddeti rüzgarın hızına  bağlı olarak değişir. Rüzgarın şiddeti arttıkça  dalgaların boyları ve dalgaların aşındırma gücü artar. Rüzgarlar dışında denizlerde meydana gelen  volkanizma ve deprem olayları da dalga oluşumuna neden olur. Bu dalgalara tsunami dalgaları adı verilir. Bu dalgaların boyları depremin şiddetine bağlı olarak  değişir , kimi zaman çok yüksek boylu olan bu   dalgalar bir çok kişinin hayatına mal olur.

Dalgalar dik ve yüksek kıyılarda aşındırma , alçak ve basık kıyılarda ise biriktirme yapmaktadır. Örneğin Karadeniz ve kıyılarında aşındırma şekilleri Ege kıyılarında ise biriktirme şekilleri daha yaygındır.

 

 

DALGA AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ

falez                falez

 

FALEZ (YALIYAR ): Kıyının dik ve yüksek olduğu yerlerde dalgaların yamacın altını oyması ve üst kısmın çökmesi sonucunda oluşmaktadır.  Aşındırma sonucunda içeriye doğru genişleyen oyuğun üst kısmında  onu destekleyecek bir yer kalmaz ve ağırlığının etkisi ile çöker. Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında , özellikle Doğu ve Batı Karadeniz ile Antalya kıyılarında ayrıca Tekirdağ -İstanbul arasında yalıyarların en güzel örneklerine rastlanmaktadır.

 

DALGA BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

 

KUMSAL(plaj ): Dalgaların aşındırarak taşıdığı malzemeleri  sığ kıyılarda biriktirmesiyle oluşan kum depolarıdır. Dalgalar deniz tabanlarından sürükledikleri kumulları deniz ile karanın birleşim çizgisinde biriktirmesi ile plajlar meydana gelmektedir

 

DALGA ve AKINTILARIN BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ

 

KIYI OKU (KIYI KORDONU ):

       Kıyı Oku

 

Dalga ve akıntıların , kıyı boyunca sürükledikleri kumulları kıyıdan denize doğru biriktirmeleri ile oluşur.  Kıyı kordonlarına Köyceğiz yakınlarında Dalyan kordonları , Çukurova deltasında bulunan kıyı kordonları örnek olarak gösterilebilir.

 

LAGÜN ( DENİZ KULAĞI ):

Lagün           lagün

 

Dalga ve akıntıların birlikte oluşturduğu kıyı oklarının bir koy veya körfezin önünü kapatması sonucunda oluşan göllerdir. Bu göllerin bir çok yerde deniz ile bağlantısı kesilir.  Bu göllere örnek olarak ; Marmara denizinde yer alan Küçük ve Büyük Çekmece gölü ile Terkos gölü verilebilir.

 

TOMBOLO (SAPLIADA) :

  tombolo (saplı ada )

 

Kıyının açıklarında bulunan bir adanın kıyı okları  ile karaya bağlanmasına tombolo adı verilir. Türkiye'den verilebilecek en güzel örnek Marmara Denizinin güneyinde yer alan Kapıdağ Yarımadasıdır.

 

GEL- GİT ( MED CEZİR )

 

Ay'ın ve Güneş'in Dünya üzerindeki çekim etkisi ile su kütlelerinin belirli periyodlarla kabarma ve çekilmelerine gelgit denir.Gelgit okyanus kıyılarında kenar denizlere ve iç denizlere göre daha fazladır. Ülkemiz iç denizlerle çevrili olduğu için gelgitin etkisi yok denecek kadar azdır. Gelgit özellikle yeniay ve dolunay dönemleri ile ekinoks tarihlerinde daha belirgindir. Güneş günü ile ay günü arasındaki 50 dakikalık zaman farkından dolayı her gün bir önceki güne göre 50 dk geç olmaktadır. Gelgitin etkili olduğu kıyılarda haliç adı verilen yer şekli oluşmaktadır. Bu kıyılarda akarsu birikim şekillerinden olan delta kesinlikle oluşmaz

 

AKINTILAR

 

Deniz yüzeyindeki suların , bulundukları yerlerden daha uzak alanlara taşınması ile akıntılar oluşmaktadır. 

 

Akıntılara neden olan belli başlı nedenler şunlardır ;

 

1. Sürekli Rüzgarlar : Alize,Batı ve Kutup rüzgarları yıl boyunca estikleri yönlerde okyanus sularının taşınmasına neden olmaktadır. Okyanus akıntıları ilk doğdukları bölgenin sıcaklık durumuna göre sıcak veya soğuk akıntı olarak adlandırılmaktadır.

     Okyanus Akıntıları

 

Sıcak Su akıntıları : Alçak enlemlerden yüksek enlemlere doğru olan akıntılar etkili oldukları kıyılarda sıcaklığın artmasına neden olmaktadır. Örnek ; Golf Stream , Kuroşiva , Brezilya , Mozambik akıntıları.

Soğuk Su akıntıları : Yüksek enlemlerden alçak enlemlere doğru olan akıntılar etkili oldukları kıyılarda sıcaklığın düşmesine neden olmaktadır. Örnek ; Labrador , Kanarya , Kaliforniya , Oyaşivo , Peru , Benguala ,  Atlantik akıntıları

 

2. Gelgit : Gelgit hareketinin etkisi alçalıp yükselen sular akıntılara neden olmaktadır.Batı Avrupa'da Hollanda ve Almanya'da görülmektedir.

 

3. Yoğunluk Farkı : Sıcaklıkları ve tuzluluk oranları farklı olan iki denizin birleştiği boğazlarda görülen akıntılardır. Sıcak ve tuzluluk oranı yüksek olan denizden diğer tarafa doğru alt akıntı , tersi yönde ise üst akıntı görülmektedir. Türkiye'de Akdeniz'den Ege - Marmara ve Karadenize doğru bu şekilde bir alt akıntı görülmektedir

 

4. Seviye Farkı : Boğazlarla birbirine bağlanan denizler arasında beslenme kaynaklarının farklılığı nedeniyle iki deniz arasında bir seviye farkı vardır.  Seviyesi fazla olan denizden az olan denize doğru bir üst akıntı görülmektedir. Türkiye'de Karadeniz'den diğer denizlere doğru bir üst akıntı vardır.

 

5. Dalgalar : Kıyıya doğru gelerek kıyıda çatlayan dalgalar kıyıda suların dibe doğru dalmasına ya da kıyı boyunca akıntıya geçmesine neden olur. Kıyıların şekillenmesinde kıyı akıntılarının etkisi oldukça fazladır. 

 

KIYI TİPLERİ

    

Kıyıların şekillenmesinde etkili olan belli başlı kuvvetler şunlardır : Dalgalar - Akıntılar - Gelgit - Akarsular - Buzullar - İç Kuvvetler - Dağların uzanış şekli

 

ENİNE KIYILAR :

        

 

Dağların kıyıya dik olarak uzandığı kıyılarda görülmektedir. Örnek : Türkiye'de Ege Denizi kıyıları. Enine kıyıların en önemli özellikleri şunlardır ;

 

a) Kıyıda girinti ve çıkıntı fazladır

b) kıyıda koy ve körfez sayısı fazladır

c) kıta sahanlığı geniştir .

d) kıyıya yakın irili ufaklı bir çok ada bulunmaktadır.

e) bir çok doğal liman bulunmaktadır.

 

BOYUNA KIYILAR :

 

Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülmektedir. Örnek Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz kıyıları. Boyuna kıyıların en önemli özelikleri şunlardır ;

 

a) Kıyıda girinti ve çıkıntı azdır. Kıyı çizgisi düzdür.

b) Kıyıda koy ve körfez sayısı azdır

c) kıta sahanlığı dardır

d) Doğal liman oldukça azdır

 

RİA TİPİ KIYILAR :

               

 

Akarsu vadilerinin denizin yükselmesi yada karanın alçalması ile sular altında kalması sonucunda oluşmaktadır. Örnek Çanakkale ve İstanbul Boğazı ile Güneybatı Anadolu kıyıları ve İstanbul'da yer alan Haliç(Altınboynuz).

 

DALMAÇYA TİPİ KIYILAR :

 

Dağların kıyıya paralel olarak uzandığı yerlerde ,deniz suyunun dağlar arasındaki çukur alanlara dolması sonucunda oluşmaktadır. Kıyının hemen gerisinde kıyıya paralel olarak uzanan adalar yer almaktadır.Örnek Adriyatik denizi kıyılarında yer alan Dalmaçya kıyıları , Türkiye'den Akdeniz bölgesinde Teke yarımadasında bulunan Finike - Kaş kıyıları.

 

LİMANLI KIYILAR :

Alçak kıyılarda geniş vadilerin deniz suları altında kalmasıyla oluşur. Bu tip kıyılarda tombolo,kıyı oku , kıyı kordonu ve lagün gibi şekiller yaygındır.Örnek ; Marmara denizinin kuzey kıyılarında görülmektedir.

 

FİYORDLU KIYILAR:

  oluşum şekli 

                 

 

Buzul aşındırması sonucunda oluşan U şekilli vadilerin buzul erimesi sonucunda sular altında kalmasıyla oluşur. Fiyordlar kara içlerine doğru sokulduklarından binlerce koy ve körfezi barındırmaktadır. Oldukça dik yamaçlı bir görünüme sahiptirler. Türkiye'de örneği yoktur. İskandinavya Yarımadasının Atlas okyanusu kıyılarında (Norveç , İsveç , Finlandiya ) yaygındır.

 

SKYER TİPİ KIYILAR : Buzulların şekillendirdiği ve binlerce adadan oluşan kıyılardır. Adalar eski buzul aşındırmasıyla oluşmuş olan hörgüçkaya ve moren yığınlarından meydana gelmiştir. Norveç , Finlandiya , İsveç , İskoçya , İrlanda,Güney Şili ve Güney Alaska kıyılarında rastlanmaktadır. Türkiye'de örneğine rastlanmaz.

 

VOLKANİK KIYILAR: Kıyının volkanik patlamalar sonucunda şekillenmesiyle oluşur. Havai ve Endonezya kıyılarında görülür. Türkiye'de örneği yoktur.

 

HALİÇLİ KIYILAR :

                  

 

Gelgit olayının belirgin olduğu kıyılarda görülmektedir. Okyanusa kıyısı olan ülkelerde yaygındır. Türkiye'de örneği yoktur.

 

MERCANLI KIYILAR : Tropikal bölgeler sıcak denizlerde sığ ortamlarda yaşayan mercanların boyları daha fazla uzayarak deniz yüzeyine çıkar .Bu olayın sonucunda mercanlar ölmeye başlar. Mercan kalıntılarının kıyıya tortullar oluşturarak kıyıyı şekillendirmesi sonucunda oluşur.  Türkiye'de örneği yoktur.

 

KAYNAK: xxxecemxxx.blogcu.com

Yorum Yaz