E-Mail Gönder

Levha hareketleri

LEVHA TEKTONİĞİ

              Yerküre’nin üst katmanları, bir bütün halinde olmayıp, sürekli hareket halinde olan levhalardan oluşuyor.Magmadaki ısı akımlarının neden olduğu bu hareketler sırasında levhalar birbirinden uzaklaşır, birbirlerine çarpar veya birbirlerini sıyırırlar. Bu hareketlilik sonucunda, levha sınırlarında, uzun zaman dilimleri ile baktığımızda yeni okyanuslar, yeni kıtalar, sıradağlar ve yanardağlar oluşur. Depremler ve volkanik aktivitelerin nedeni de tüm bu hareketliliktir ve levha sınırlarında oluşurlar.Yani Levha sınırlarının geçtiği yerler ile deprem ve volkanik kuşaklar birbirine paralellik göstermektedir.
              Levhaların bu milyonlarca yıldır suren hareketlerini fark etmemiz olası değil demiştik. Yerkürede bu hareketlilik nedeniyle oluşan değişimi yerbilimcilerin çalışmaları sayesinde
görebiliyoruz. Ancak, yerinde duramayan magmanın ve yer değiştirmekten hoşlanan levhaların bu hareketliliği kimi doğa olaylarıyla da kendini belli edebiliyor.Yeni okyanuslar, yanardağlar, volkanik adalar, okyanus çukurları, sıradağlar ve depremler bu hareketlerin sonuçlarından.
Levhaların hareketleriyle yerkabuğunun kimi yerlerinde özellikle levha sınırlarında büyük gerilme, sıkışma ya da bükülmeler görülür. Bu basınç, kabukta kırılmalara yol
açar. Fay adı verilen bu kırıklar, depremlere neden olurlar.Depremler, kabukta oluşan gerilmenin zamanla birikerek, sonunda kaya kütlesinin zayıf bir noktasından kırılmasıyla yeni bir fay oluşumuna ya da var olan fayın kaymasına bağlı olarak meydana gelir.
Birikmiş olan basınç ya da gerilme, bu kırılma ya da kaymayla bir anda boşalır ve büyük bir enerji açığa çıkar. işte,bu enerjinin çevredeki kaya kütlelerinde oluşturduğu
titreşim ve sarsıntı da depremi yaratır.Kırılmanın ya da kaymanın başladığı noktaya “depremin
odağı”, odak noktasının tam üstüne denk gelen yeryüzündeki noktayaysa “depremin merkezi” ya da “merkez ussu” deniyor. Kırılma ya da kayma, odaktan başlayarak fay düzlemi boyunca ilerler.Ülkemizde görülen depremler, Kuzey Anadolu Fayı (KAF) ve Doğu Anadolu Fayı (DAF) gibi iki büyük fayın hareketi sonucu oluşuyor.

Bu fay hareketlerinin doğurduğu bir başka sonuç da “tsunami”. Deprem, yanardağ patlaması ya da toprak kayması gibi yer hareketlerinin deniz tabanında meydana getirdiği alçalma ya da yükselme nedeniyle oluşan dev deniz dalgalarına tsunami deniyor. Tsunami dalgaları, saatte 950 km’ye varan çok yüksek hızlarda ilerlerler. Bu tur dalgalar, genellikle okyanuslarda görülür ve kıyıya yaklaştıkça hızları düşerken yükseklikleri artar. Sığ sulardaki bir tsunami dalgasının yüksekliği 30 m’den fazla olabilir.Bazen de manto tabakasının derinliklerinde, çekirdekle sınır bölgede, çevrelerinden daha sıcak bölgeler oluşur. Bu “sıcak nokta”lardan kabuğa doğru “sorguç” adı verilen büyük magma sütunları yükselir ve kabuktan dışarı sızar.Okyanus tabanı, bu sabit sıcak noktalar üzerinde ilerledikçe,magmanın deniz tabanından yükselmesiyle birbiri peşi
sıra yüzeye çıkan volkanik adalar ortaya çıkar. Pasifik Okyanusu’ndaki Hawaii Adaları, buna güzel bir örnek.Gördüğünüz gibi, deprem, yanardağ patlaması, tsunami ve birçok başka doğa olayının bilimsel bir açıklaması var.Her şey, akışkan haldeki magmanın, sürekli yer değiştiren
ve çeşitli yerlerinden kırılan taşkürenin marifeti diyebiliriz.
             Levha hareketleri yerkürenin oluşumundan beri sürmektedir. Süperkıta Pangea'nın, bundan 225 milyon yıl önce parçalanmaya başladığı ve bu hareketliliğin sonucunda kıtaların günümüzdeki şekli aldığı düşünülüyor.
             Günümüzde Litosfer'de 1 ila 15 cm/yıl arasında hızlarla hareket halinde bulunan 7 ana ve birçok küçük levha vardır. Bunların hareketleri çok karmaşıktır ve bu hareketlerin niteliğinin tam olarak saptanması, depremlerin zamanının önceden kestirilmesi için gereklidir.
             Levhaların birbirleriyle etkileşimleri bakımından levha hareketlerini 3 ana başlıkta toplayabiliriz. Uzaklaşma-ayrılma; yakınlaşma-çarpışma; yanal yer değiştirme-sıyırma. Bu hareket türleri, aynı zamanda bu sınırlarda oluşan depremlerin ve volkanik faaliyetlerin niteliklerini de belirler.
            Sekoya ağacı üzerinde duran bir kelebekle röportaj yaptığınızı düşünün. Sekoya ağacı binlerce yıl yaşarken kelebek 3 veya 5 gün yaşayabilir. Kelebeğe üzerinde durduğu cismi canlı olarak algılayıp algılamadığını sorduğunuzda, “ben 3 gündür buradayım ve tek bir hareket bile yapmadı” cevabını alırsınız. Aynı problem ortalama ömrü 60 ile 80 yıl arasında değişen insanoğlu için de vardır. Üzerinde yaşadığımız yerkabuğunun hareketli olduğunu ancak hissedebileceğimiz ölçüde sarsıntılarla bazen de yıkıcı olabildiği durumlarda algılayabiliyoruz. Yeryüzünün sallanmasını yaşamak insanoğlu için şüphesiz hiç de hoş bir tecrübe değildir. Hissedemediğimiz zamanlarda, yerkabuğunun hareketli olduğunun pek de farkında olmadan yaşarız. Başka bir değişle yeryüzü hareketlerini belli bir şiddetin üzerinde hissedebiliriz. Oysa yeryüzü devamlı hareket eden dinamik bir sistemin parçasıdır. İlk defa Alfred Wegener tarafından ifade edilmiş ve bugün gerçekliği açıkça anlaşılmış olan levha hareketleri yer sarsıntılarının temel kaynağıdır. Yer kabuğu yerin derinliklerinden manto tabakasından gelen etkilerle hareket eden bir sisteme sahiptir. Ölçüm aletleri sayesinde adeta bir organizma gibi algıladığımız ve hareketlerini takip ettiğimiz yeryüzünü insanoğlunun algılaması ve idrak etmesi ise tarih boyunca maalesef yeterli olmamıştır.

SICAK SU KAYNAKLARI

Yer kabuğunun faylarla parçalanadığı yerlerde yüzeye yakın sıcak alanlar bulunur.Bu sıcak alanlar,fay kırıkları ile magmanın yüzeye sokulmasıyla oluşur.Yüzey suları faylar aracılığı ile sıcak alanlara kadar iner.Burada magmanın etkisiyle ısınır ve yine fayları takip ederek yüzeye ulaşır.Böylece sıcak su kaynakları oluşur.Bu kaynaklara Fay kaynakları da denir. Suları yerin derinliklerinden geldiği için sıcaktır ve dış koşullardan etkilenmez. Sular geçtikleri taş ve tabakalardaki çeşitli mineralleri eriterek bünyelerine aldıkları için mineral bakımından zengindir. Bu tür kaynaklara; kaplıca, ılıca, içme gibi adlar verilir.
UYARI:Dünya’daki sıcak su kaynaklarının bulunduğu yerler ile Levha sınırları,volkanik kuşaklar ve Fay kırıklarının geçtiği yerler arasında benzerlikler vardır.
UYARI: Yerin derinliklerinde bulunan suların sıcaklığı yıl içinde fazla bir değişme göstermez. Fay kaynakları volkanik ve kırıklı bölgelerde görülür.

Yorum ( 2 ) Yorum yaz! Kalici Baglanti

<<Önceki Sayfa |/|Sonraki Sayfa>>

Yorum yaz! : Arkadasina Gönder!
2yorum yazilmistir

Yazan: yasemin \| Tarih: 2009-05-01 13:49:39 Konu: sorun 7 büyük harita dünya haritası üzerinde nerede ? Baglanti »

Yazan: mustafaa \| Tarih: 2008-09-19 09:22:18 Konu: coğrafya güzell bilgiler çok tşk ederimm Baglanti »

Ensar ASLANTÜRK

Kategorilerim

Son Yorumlar

Arkadaslar

E-Mail Gönder

Levha hareketleri